مدرس دانشگاه آزاد اسلامي واحد رشت گفت: زبان فردوسي روشن، شفاف و آميخته با شيوه‌هاي هنري و مورد پسند همه عصرها و نسل‌ها است

عبدالرضا بالازاده امروز در گفت‌وگو با خبرنگار روابط عمومی در رشت به مناسبت فرا رسيدن يادبود حكيم ابوالقاسم فردوسي اظهار داشت حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی ، بزرگترین حماسه سرای تاریخ ایران و یکی از برجسته ترین شاعران جهان شمرده می شود . اطلاع دقیقی از تاریخ تولد او در دست نیست . اکثر تذکره ها تولّد وی را بین سالهای 323 – 329 هـ . ق در ده « باژ » از نواحی«  طوس »  می داننـد . امّـا « دولتشاه سمرقندی»  او را از مردم دهکده «  رزان » دانسته است و درگذشت او را بین سالهای 411 – 416 هـ . ق می باشد .

فردوسی کار « دقیقی» را بعد از مرگ وی ادامه داد و سالها طول کشید تا این اثر عظیم حیرت انگیز را به اتمام رساند .

بسی رنج بردم در این سال سی                    عجم زنده کردم بدین پارسی

حکیم توس پس از سرودن شاهنامه در آن دوره دشوار ، کسی را شایسته هدیه کتابش نمی بیند « ندیدم کسی کش سزاوار بود » ناگزیر در دوران پیری تصمیم می گیرد با تجدید نظر در مقدمه ؛ اثر خود را « به پیروی از گفته مهتر گردن فراز » به پادشاهی بزرگ تقدیم کند ، فردوسی این توصیه را در خاطر داشت :

« یکی پنـد آن شـاه یـاد آورم                         ز کـژی روان ســوی داد آورم

مـرا گفـت این نامـة شهـریـار              گرت گفته آید به شاهان سپـار »

در مورد « هجونامه » فردوسی علیه سلطان محمود روایات بسیاری نقل شده و از موضوعات پرچالش در بخش فردوسی پژوهی است . به هر تقدیر بی مهری سلطان موجب رنجش وی می گردد .

« کنون عمر نزدیک هشتاد شد                      امیدم به یک باره بر باد شد »

وی افزود:در همه روایات سخن بر سر نبوغ فردوسی است ،  « نظامی عروضی » با تواضع بسیار از او یاد می کند « الحق هیچ باقی نگذاشت و سخن را به آسمان علیّین برد و در عذوب به ماء معین رسانید » از این روست که  فردوسی و شاهنامه او طی هزار و اندی سال برای ایران و ایرانی موجب افتخار ، عظمت ، ایمان ، سربلندی بوده است .

وجود فردوسی سرشار از عواطف لطیف انسانی است امین ریاحی معتقد است : « درد همه دردمندان بر دلش سنگینی می کند مهر ورزیدن به فرزندان را وظیفه طبیعی پدر و مادر می داند . اگر سرنوشت آنان را به کاری ناکرده وا می دارد ، خشمگین می شود .» به عقیده ریاحی چکیده حکمت فردوسی این است که « جهان ناپایدار است و رازش بر کسی آشکار نیست . »

 جامی در بهارستان ، فردوسی را یکی از سه پیامبر شعر فارسی می داند و معتقدست :

« در شعر سه تن پيامبرانند        هر چنـد كه لا نبي و بعدي

اوصاف و قصيده و غزل را        فردوسي و انوري و سعدي»  

در ادامه اشاره دارد « کسی را که چون شاهنامه نظمی بُود چه حاجت به مدح و تعریف » و به بیان خود فردوسی :

« چو چشمه برِ ژرف دریا بری                         به دیوانگی ماند آن داوری »

اثر او که  شاهِ نامه ها و سر دفتر کتابهاست « آیینة تمام نمای فرهنگ ، تمدن ، آداب و سنن مردم ایران است .» این کتاب که نامة فرهنگ و منش ایرانی است ، هزاره های تاریخ و فرهنگ ایران در آن نهفته مانده است . فردوسی می خواهد از او یادگاری بزرگ در جهان بماند :

« بر این نامه بر سالها بگذرد              همی خواند آنکس که دارد خرد »

فردوسی شاهنامه را به این علت بر می شمارد که سرشار از حکمت و عبرت و روش زندگی کردن در جهان مادی و راه بردن به جهان دیگر است و به قول اسلامی ندوشن « جهان بینی شاهنامه ، دفاع خوبی در برابر بدی است . »

بن مایه های داستان های شاهنامه ساخته فردوسی نیست این داستان ها از دیرباز در میان ایرانیان رواج داشته اند و برای نمونه در کتب پهلوی مانند « بندهشن» ، « یادگار زریران » ، «  دینکرد » و «  اوستا » ( یشت ها ) اشارات فراوانی به بسیاری از شخصیت های شاهنامه در دوره های پیشدادیان و کیانیان شده است .

اثر فردوسی علاوه بر حماسه و اسطوره شامل آموزه های اعتقادی و ارزش های فرهنگی و باورداشت کشور دیرینه ای کهن و هویت ملّت ایرانی و قوم آریایی است .

فردوسی کسی است که به قول نظامی عروضی «فردوس فصاحت را رضوان و دعوی بلاغت را برهان، مقتدای ارباب صنعت وپیشوای فطنت » بود . اشعار وی درس شجاعت ، دیانت ، عدالت ، وطن دوستی ، حکمت ، معرفت و اخلاق خردورزی را به مخاطب می آموزد . مرحوم مینوی بر این اعتقاد بود که « به هر روی ، حماسه ملّی ایران سرشار از داستان های زیبا و عبرت آموز ، ستایش خرد و خردمندی ، توصیه به داد و دادگری و همواره ملّت ایران از داشتن چنین کتابی به خود می بالد .»

همانگونه که خداوند در آفرینش انسان هیچ هنری را فروگذار نکرده است ، فردوسی خداوندگار شاهنامه در سروده خود از تکنیکهای گوناگون هنری بهره برده است . او با دلاوری تمام به ارادت داشتن به خاندان پیامبر افتخار می کند و در روزگاری که تعصبی کور بر منطقه حاکم بوده است و مُحبان آل علی را رافضی می نامیدند ؛ با شجاعتی کم نظیر می سراید :  « یقین دان که خاک پی حیدرم ...»

 بهترین مرجع برای شناخت فردوسی تاریخ سیاسی و اجتماعی زمان او ، روایت های آمده در تذکره ها و از همه مهمتر اشارات وی به زندگی و اندیشة خود در اثر سترگ او « شاهنامه »است . وی پیشاهنگ قافله ای است که به افتخارات ایران باستان ، حیات دوباره بخشیده و به بهترین وجه از فرهنگ نیاکان ایرانی پاسداری نموده است .

« همه سر به سر تن به کشتن دهیم              از آن به که کشور به دشمن دهیم »

دانشجویان گرامی برای راه یابی به جهان شاهنامه و باید از آغاز تا پایان این اثر را مورد مطالعه و دقت نظر قرار دهند تا به الگوهای رفتاری نیاکان ما دست بیابند و مطالعه این اثر بزرگ را از جهت زیباشناختی مورد توجه قرار دهند .

در هر حال اگر استاد طوس را تنها  حماسه سرا بنامیم در حق او بی مهری کرده ایم . زیرا فردوسی در شاخه های دیگر شعر ، بویژه بیان مضامین عاشقانه نیز ید طولایی دارد که بیانگر هنر اوست و چنانکه اگر او به جای حماسه اشعار عاشقانه می سرود چه بسا گوی سبقت را از سایر شاعران بزمی می ربُود .براستی در داستان های عاشقانه وی  نوعی دلباختگی و شیدایی خاص دیده می شود .

در کمتر جامعه ای با یک متن کهن ارتباط برقرار می شود به ویژه که بیش از ده قرن از نگارش شاهنامه سپری شده ؛ این اثر در میان مردم جای داشته و جدا از اینکه به شکل نقالی در شهرها  در برخی از روزهای سال به شاهنامه خوانی مشغول هستند .

در آثار مشاهیر جهان هیچ شاهکار ادبی را نمی توان یافت که به اندازه شاهنامه بر مردم خویش اثرگذار باشد بویژه مردمی ترین و گیراترین داستان شاهنامه ، داستان « رستم و سهراب » است که ارتباط با تمام سطوح جامعه دارد .

باید برای ارج نهادن از رنج سی ساله وی که از عمر و دارایی هزینه کرده است و برای ماندگار کردن فرهنگ و زبان پارسی کوشش بسیارکرد. پیام او را دریافت کرده ؛ به گوش همه کشورهای پارسی زبان رسانید . باید تلاش کنیم همانند او پارسی سخن بگوییم. واژه های زیبای پارسی را به کار بریم و از گفتن و نوشتن واژه های بیگانه پرهیز نماییم .

امروز ایرانیان ، افغانها ، تاجیکها و دیگر فارسی زبانان به خود می بالند که روح حماسی و هویت خود را از سروده های فردوسی گرفته اند و با آن سند هویت خود را به جهان عرضه می کنند .

ارتباط نسل معاصر با متون کهن در سایر کشورهای بسیار اندک و در برخی از کشورها غیرممکن است . به همین دلیل بسیاری از متون کهنه و آثار نویسندگان بزرگ جهان برای سهولت فهم اثر بازنویسی می شوند. به طور مثال شکسپیر شناسان متن شکسپیر را دوباره بازنویسی کردند تا نسل های متأخر بتوانند با آن اثر ارتباط برقرار کنند. ولی زبان فردوسی زبان روشن و شفاف و آمیخته با شیوه های نغز هنری و مورد پسند همه عصرها و نسل هاست .

از سویی هنر فردوسی در داستان سرایی و سخنوری در بخش های تاریخی حتی بیش از بخش های پهلوانی و اسطوره ای است . دانشجویان برای دست یابی به اندیشه و هنر این داستانسرای بزرگ باید اثر او را عمیقاً مطالعه کنند تا به الگوهای رفتاری نیاکان ما دست یابند و لایه های عمیق ، اندیشه شاعر را حس نمایند .

نباید از نظر دور داشت که اسطوره و شعر دو روی یک سکّه اند و شاعران معاصر نیز بدون اطلاع از رمزها و رازها ، نمادها و اساطیر ، که میراث نیاکان ماست ، نمی توانند اثری را به بهترین وجه ارائه نمایند . روح ملت ایران از سایر ملت ها متمایز است و در فراز و فرودهایی که اقوام ایرانی داشته اند فردوسی و شاهنامه اش به آن روح واحد بخشیده و مروج آن بوده است .

فردوسی پیوند دهندة ایران پیش از اسلام و بعد از آن است تاریخ کهن سرزمین ایران را از دوره ساسانیان با همه فراز و فرودش به نظم درآورده ، از طرفی برخی از داستان های این کتاب مربوط به دوران اشکانیان است که در حماسه ملی ما ورود کرده و بخشی نیز مربوط به منطقه سیستان که خاندان زال در آن می زیسته اند و با روایات ایـرانی آمیخته شده است ، فردوسی به مخاطبان خود یادآور می شود که سروده های وی با منطق متعارف تناسب نداشته ، بلکه جنبه رمزی دارد .

« تـو ایـن را دروغ و فسـانه مـدان                    بـه رنگ فسـون و بهانـه مخوان

ازو هـر چـه انـدر خـورد بـا خـرد                       دگـر بـر ره رمـز و معنی بـرد »

اگر چه بجز شاهنامه « ابومنصوری » که بخشی از آن باقی مانده سایر منابع و سرچشمه های فردوسی در دست نیست . لذا وی کوشیده است که بافت های کهن داستان ها آسیب نبیند و با وسواس بسیار تلاش کرده حفظ امانت منابع شده باشد .

« گر از داستان یک سخن کم بُدی                  روان مــرا جــای مـاتـم بُــدی »

براستی او از شاعران پژوهشگر که در امانتداری و نقل مطالب بی نظیر است .

به دلیل مرجع بودن این کتاب در ادبیات فارسی همه دانشجویان به ویژه رشته ادبیات فارسی باید « شاهنامه » را مطالعه کنند تا این اثر در نظام آموزش جایگاه خاصی پیدا کند و فرزندان این سرزمین آموزه های حکیمانه فردوسی را در زندگی پیاده نمایند . جوانان جستجوگر تاریخ و فرهنگ این مرز و بوم باید به کاوش داستان های شاهنامه بپردازند زیرا اثر فردوسی به لحاظ حکمت و اندیشه ای که در آن وجود دارد فراتر از یک دیوان شعر است و از آنجا که در دل هر ایرانی و غیر ایرانی ادب دوست جایگاهی خاص دارد ؛ پیشنهاد می گردد که ادب دوستان پس از خواندن شاهنامه برای آگاهی بیشتر، کتب فردوسی شناسان و شاهنامه پژوهان را مورد مطالعه قرار دهند که برخی از آنان عبارتند از :

آثار محمد امین ریاحی ، محمد علی اسلامی ندوشن ، اسماعیل پور ، سعید حمیدیان ، میرجلال الدین کزازی ، واحد دوست ، جلال خالقی مطلق ، محمد جعفر یاحقی ، منصور رستگار فسایی ، محمود مهدوی دامغانی ، ذبیح الله صفا ، حبیب یغمایی و ...

لذا ضمن پاسداشت آن حکیم فرزانه ، امید است به درستی از میراث فرهنگی او بهره گیریم و نسل جوان خود را به مفاخر اصیل و ارزش های صحیح باستانی کشور فرا خوانیم .